Buddha's words are, therefore, both the embodiment and abode of the Teacher as they uphold and proclaim the Dhamma and the Vinaya for Him.

Thus, it is most vital to preserve the Buddha's words, the key to the continuation of Buddhasāsana. Attempts to preserve them have been made since the Buddha's lifetime, while the Teacher was still alive.

Saṅgīti : Preservation of the Buddha’s Words

The procedure is to collect all the words that the Buddha had uttered in the course of His teaching and divide them into sections for easy recollection. Those who took part would go over them thoroughly with questions and answers for the purpose of clarification until they reached full agreement. Participants would then chant the words together to vouchsafe their acknowledgement and establish the words thus gathered as the standard of reference to be committed to memory and handed down to future generations. This method is called Saṅgīti, which literally means “chanting together”.

This manner of Saṅgīti, or chanting together, was set as a precedent in the Buddha's lifetime by Venerable Sariputta, the chief disciple of the Buddha. Before the Buddha and the gathering of monks, Venerable Sāriputta collected the words of the Teacher together and arranged them on the basis of the number of items in their composition into groups of one to groups of ten as they now appear in the Saṅgītisutta. When the disciple finished his recitation, the Buddha gave an exclamation of approval.

The First Great Council of the Buddhist Era, B.E. 1

Later, almost immediately after the Buddha passed into Parinibbāna, the greatest and most important Saṅgīti took place. Seven days after the death of the Teacher, the Venerable Mahākassapa asked the monks to assemble for a Saṅgīti. When they all agreed, preparations were made and the First Saṅgīti was held at Rājagaha only three months after the Passing Away of the Teacher.

The gathering of the Buddha's words at this great assembly was done in this manner. The five hundred Arahants who had come in time to attend the last sermon of the Buddha met together and chose those who could recall accurately the Buddha's words in each area. The Venerable Upāli was chosen for the Disciplineṇ the Venerable Ananda, for the Teachings. Then those who were well versed in the area would recite the words of the Teacher to the assembly. The Venerable Mahākassapa, who presided over the meeting, laid down the rules for presentation by grouping and sequencing questions to be askedṇ that is, it was done systematically.

Had the recitation of the Buddha's words, together with their context, taken place in the Buddha's lifetime, He would have endorsed them Himself. However, since the First Saṅgīti took place after the Teacher had passed away, the burden fell on the Arahants who had arrived in time to see the Teacher and listen to His final sermon to ensure their accuracy by means of catechism. When consensus was reached, the assembly chanted the words together and committed them to memory to be passed on. Thus the tradition was established.

The First Saṅgīti is the most important as the Teacher's words that were compiled and memorized then were to be the standard. What remains to be done is to keep the collection of the Buddha's words, the results of the First Saṅgīti, intact in its entirety. Consequently, since then emphasis has been put on recitation as a means of preserving the Buddha's words and the monks who were entrusted with their preservation were allotted sections to memorize.

This implies that the First Saṅgīti is the only one true to the meaning of Saṅgīti -- the sense of compiling and chanting together the words of the Buddha. Subsequent Saṅgītis were only meetings where monks who had committed the Buddha's words to memory convened to cross-examine one another to ensure that the collection of the Teacher's words from the First Saṅgīti was still intact and free from any interpolation.

Saṅgīti and Tipiṭaka : Principles of Theravāda Buddhasāsana

The words of the Buddha and their context preserved through memorization were arranged and classified into what is called the Tipiṭaka, comprising the Vinayapiṭaka6 (Book of Discipline), the Suttantapiṭaka (Book of Sermons), and the Abhidhammapiṭaka (Book of the Higher Teaching).
Later on, the preservation of the Buddha's words meant taking on the burden of excluding interpolations of extraneous teachings and practices. It, therefore, had the additional task of maintaining the Buddha's words as the standard against which instructions and practices were examined. The term Saṅgīti has thus extended its meaning to cover the purging of extraneous instructions and practices.

Moreover, after some time, certain people took the extended meaning as central to the Saṅgīti to the extent that its true meaning fell into oblivion. At present, some people have gone so far as to mistakenly believe that participants of the Saṅgīti have assembled to examine the Teachings in the Tipiṭaka regarding right and wrong views or concepts. This amounts to ruling that the teachings of the Buddha here and there are right or wrong and to setting about to rectify them, while the real import of Saṅgīti is to verify that the words of the Teacher have been preserved intact in their entirety. It is, therefore, imperative in this present age to place emphasis on the true meaning of the term Saṅgīti so that it can be distinguished from other meanings that have accrued.

The history of Saṅgīti in its true though extended meaning of an assembly to go over the words of the Buddha and cross-examine them to ensure that they have remained pure, unaltered and intact can be divided into two periods. In the first, the work was done orally, known as “mukhapāṭha”ṇ in the second, it was put down in writing, known as “potthakāropana”.

Mukhapāṭha : The First Period, before B.E. 460

This period lasted for about 460 years from the Buddha's lifetime. The monks memorized the Teacher's words through recitation called mukhapāṭha, which simply means “by word of mouth,” that is, study-memorize-impart orally. This method meant that preservation was entrusted to individuals. What is good about this is that the Saṃgha realized how vital it was to preserve the Buddha's words. They, therefore, could not afford to be remiss and thus carefully committed the words to memory in their entirety. To them, preservation of the Buddha's words was of utmost importance in upholding Buddhasāsana.

Preservation by mukhapāṭha was carried out through recitation, which could be classified into four levels:

1. The responsibility fell on the majority of monks who followed along the lines of teachers of old, called !cariyaparamparā or Theravaṃsa, established by senior monks who were present at the First Saṅgīti. For instance, the Venerable Upāli, who excelled in the Discipline, had disciples undertake the task of preserving and explaining the words of the Buddha in that section and of handing them down.
2. The study of the Buddha's words was the main activity in the life of a monk, for it served as a basis for right practices, which led to insight. Specialization, however, depended on individual dispositions. Therefore, there were groups of monks who were experts in different sections of the Pāḷi Tipiṭaka. For example, some specialized in Dīghanikāya, the Collection of Long Discourses, as well as its commentary or Aṭṭhakathā, and were called Dīghabhāṇaka or chanters of Long Discourses. Likewise, there were Majjhimabhāṇaka, chanters of Middle-length Discoursesṇ Saṃyuttabhāṇaka, chanters of Connected Discoursesṇ Aṅguttarabhāṇaka, chanters of the Collection of Numerical Sayingsṇ and Khuddakabhāṇaka, chanters of the Various Collections.
3. It was a routine in a temple for each group to meet and recite the Buddha's words in unison. (This practice may have given rise to the routine of morning-evening chanting of today.)
4. It was the practice of a monk as stated in an Aṭṭhakathā or commentary that whoever was free from other activities should sit reciting the Buddha's words. This meant that reciting the words of the Teacher was part of his religious practice.

Saṃgha and Tisikkhā : Buddhist Monks and Tipiṭaka Studies

As Buddhist monks lived in a community called Saṃgha, regulated by the Discipline to proceed along the course of Tisikkhā or threefold learning and practice, every one of them fully realized that the Buddha's words in the Tipiṭaka were the essence of Buddhasāsana and had to be kept whole and pure. The recitation to preserve them, the studious atmosphere in imparting and seeking knowledge, and the question and answer sessions for clarification that would lead to proper practice all ensured that revision and verification were carried out normally, continuously.

That this method has preserved the Buddha's words intact in their entirety has been fully attested. Words on the same topic repeated four or five times under different headings or sections that were entrusted to different groups of experts are generally identical in expression. This also proves how accurately monks in the past memorized the Buddha's words. Moreover, the number of words each committed to memory was astronomical. Instances of this can still be found at present. In Myanmar several monks who have been appointed Tipiṭakadhara, or bearer of the Tipiṭaka, are able to recite the entire Pāḷi Tipiṭaka (2,708,706 words in the Romanised edition).

Potthakāropana : The Second Period, after B.E. 460

This refers to the period when all of the Buddha's words and their context in the Pāḷi Tipiṭaka were put down in writingṇ in other words, they were preserved with external objects. It began about 460 B.E. (83 B.C.), when the Fourth Saṅgīti was held at Aluvihare in old Sri Lanka.

The Fourth Saṅgīti took place because of concern over political and environmental changes at that time. There were misgivings, that they would affect the task of committing the Buddha's words to memory and handing them down. It was also foreseen that future generations would regress in terms of concentration and intelligence. For instance, their will and faith would be so weakened that they would be unable to preserve the Buddha's words by word of mouth. It was, therefore, decided to inscribe the Pāḷi Tipiṭaka on ola leaves.

In one way, preservation in writing seems to assure stability and permanencyṇ that is to say, the text would remain as it is until the material used rots away or is destroyed. However, this method has a weakness. It makes people overconfident, resting assured that the Pāḷi Tipiṭaka is in ola leaves or books. They then become slack in their attention to the recitation, revision, and study of the text, and perhaps reaching the point of negligence.

Furthermore, the writing of texts in the old days depended on scribes. Whenever texts were copied, errors and omissions were bound to occur. Thus, not only letters may have been omitted from words but whole words or lines may have disappeared. Sometimes those who were to preserve the text themselves were not skillful in inscription and so had to have the work done by other scribes. Some of these men might have been inept in Pāḷi and the Buddha's words or ignorant of both. If that was the case, chances of their making mistakes were even greater. Slips of this type were common knowledge in Thai society in the old days regarding the copying of medicinal formulas. Thus, we have a common saying: “taking medicine from the third copy means death.”

Consequently, when preservation of the Pāḷi Tipiṭaka relies on outside materials, not individuals, it is crucial to have a common authoritative volume that has been carefully written and edited. This volume should be kept at a center somewhere to serve as the pillar for the Saṃgha and for the country.

It so happens that in an age when the Buddha's words have been preserved in writing, Buddhasāsana has flourished and become a national faith of several countries. Each has established its own copy of the Pāḷi Tipiṭaka that is the pillar of the country. Measures have been taken to assure that the text remains intact and free from impurities. For example, in this region a Saṅgīti was convened by King Tilakarāja of Lanna and another one was held in the reign of King Rama I the Great of the Ratanakosin period.

Though more than a thousand years have elapsed, comparison of the Pāḷi Tipiṭaka of Buddhist countries has revealed that they agree on the whole with some differences in script. Considering the length of the text, the discrepancies are negligible. This shows that the text has been accurately maintained with full understanding of its great import.

Chaṭṭhasaṅgīti : The Buddhist Era 2500 Great International Council, B.E. 2500

When Buddhasāsana reached the twenty-fifth century of the Buddhist Era, Theravāda Buddhist countries all prepared grand celebrations. The First International Saṅgīti was convened in Myanmar from B.E. 2496 to 2500 (C.E. 1952 - 1956). Buddhist monks and scholars from every country that embraces the Theravāda tradition of Buddhasāsana and countries where Buddhasāsana is taught assembled in Myanmar to go over the text of the Pāḷi Tipiṭaka prepared by the Burmese together with versions in different scripts from other countries. This convocation is referred to as Chaṭṭhasaṅgīti, the Sixth Saṅgīti, and recognized by all Buddhist countries.

However, soon after the Chaṭṭhasaṅgīti was over, there occurred turmoil and political changes in Myanmar. This may have been the reason why the preservation and printing of the Pāḷi Tipiṭaka of the Chaṭṭhasaṅgīti had not proceeded smoothly, causing confusion between the Burmese version that had been used as a draft and the resolution version that was the outcome of the Saṅgīti.

Mahāsaṅgīti Tipiṭaka : the International Romanised Pāḷi Tipiṭaka Edition, B.E. 2545

Now, the M.L. Maniratana Bunnag Dhamma Society Fund under the patronage of His Holiness Somdet Phra Ñāṇasaṃvara the Supreme Patriarch of Thailand is about to publish in Roman script the Chaṭṭhasaṅgīti Pāḷi Tipiṭaka, the version that has been revised and edited by international monks of the Theravāda Buddhist tradition. The Pāḷi Tipiṭaka is thus made accessible to the international community.

With patience, determination and carefully laid-out procedures, the working committee has discovered the Chaṭṭhasaṅgīti Pāḷi Tipiṭaka that was printed at different times and has distinguished between the first edition and an edited version that was printed. Moreover, portions of later printed versions have been noted for what they truly are. The committee has worked hard to get the version that is most accurate. This has then been rechecked against the Pāḷi Tipiṭaka written in various scripts from several countries. It seems that the goal of the Chaṭṭhasaṅgīti has finally been realized. Furthermore, the committee has made full use of the latest technological advances. It is able to set out an efficient system of reference, and has a database that can be used for further studies and research on the Tipiṭaka, such as electronic data storing in CD-ROM with an easy search program.

Nevertheless, the ultimate goal of the task is to keep the Buddha's words that have come to us in the form of the Pāḷi Tipiṭaka intact, free from interpolations. It must be true to the collection that came out of the First Saṅgīti. This will enable the reader to have access to the original words of the Buddha with no interference from the views of others. Even opinions of Dhammasaṅgāhakācariya, or the compiling teachers of the Dhamma, if they occurred, are to be marked and distinguished. They are open for intellectual study to the full.

As it has been pointed out earlier, as long as the Pāḷi Tipiṭaka exists, Buddhasāsana will remain in its true and original form. Therefore, as long as the Pāḷi Tipiṭaka exists, people still have an opportunity to learn and benefit from Buddhasāsana.

Tipiṭaka in the Modern World

Although man has made great progress in the past thousands of years in terms of civilization and reached what is now known as the Age of Globalization, he has not been able to free himself or overcome suffering, oppression, and even war. Man expects that ethics arising from various religious beliefs will help solve these problems. However, most beliefs provide only commandments or orders that man has to observe with faith. By embracing such a belief man rises above problems within himself and those with his fellow men and put his faith in the rewards and punishments meted out by a power believed to be supernatural.

In this respect, Buddhasāsana as embodied in the words of the Pāḷi Tipiṭaka is distinctively different. It teaches the morality and ethics of self-development that will release man of all problems. He will thus attain full freedom, extricating himself from dictates of external forces. Man at present has advanced to a stage that can be considered the peak of civilization. At this point, progress entails problems that bring about suffering on all sides, ranging from lifestyles to social and environmental issues.

It is evident that civilization at this height has brought man the whole range of suffering but is unable to lead him out of it.

More and more people are beginning to realize that Buddhasāsana as expressed in the Pāḷi Tipiṭaka is the answer that can rid mankind of all suffering.

At the core of this is the problem of life, which is the most deeply felt. The suffering in man's mind, even the most rudimentary such as stress, has become a weighty problem of mankind today. Buddhasāsana incorporates the teaching that is deemed most proficient in ridding the ultimate problem of life — mental suffering. It penetrates natural truth by means of intelligence and eradicates the seed of suffering from the mind. Thus, the mind is free, clear and untarnished, and suffering will never recur.

Tipiṭaka as Important Source for Wisdom and World Peace

Out of the self and into a wider circle man is faced with social problems. Suffering comes from erroneous relations, which turn into violence and exploitation of fellow men. At this level, Buddhasāsana is prominent as a religion that spreads without the use of swords. Religious wars have never been fought in its name and none of its precepts can ever be used to justify invasions or wars. Throughout its history Buddhasāsana has truly advocated peace and loving-kindness to all. Thus sages have acknowledged that it is the first and truly pacifistic movement of the world. The Pāḷi Tipiṭaka is, therefore, the most important source from which peace-loving people can study principles and procedures that could secure peace for mankind.

The outermost circle surrounding man and his society is the environment, especially the ecological system, which is in serious trouble, threatening the survival of mankind.

Now it is generally accepted that these environmental problems stem from an erroneous concept, which is at the base of present-day civilization — the belief that man is separate from nature. Because of this man has a negative attitude towards his environment. He is intent on gaining power to overcome nature so that he can manipulate it to his advantage. To solve this problem man needs a new concept to form a new base.

On this matter Buddhasāsana teaches the Middle Way — to know things as they really are. Nature is a system of relations between all things including man, which are components that are interdependent.
Man is a special component in this system as he can be trained and developed. When man improves himself and acquires admirable qualities, he will be refined physically and mentally, inclined to render assistance to others and think creatively. Furthermore, training will develop his intellect, enabling him to gain insight into the system of relations, which are interdependent, and realize that it must proceed smoothly. When man has developed these fine attributes, he will know how to live his life and see to it that all things in nature that are systematically interrelated, proceed in harmony. This is the way that will lead man to a happy world free from exploitation.

In short, Buddhasāsana offers a base for new concepts that will shift the trend in human development from man as an opponent attempting to overcome nature to a component assisting in coexistence of all in nature.

When Buddhasāsana is seen as useful in solving this crucial problem, the Tipiṭaka will be a rich source for research and study to such end.

Tipiṭaka as Dāna : a Gift of Dhamma from Thailand

It is hoped that the Romanised Pāḷi Tipiṭaka Edition, the Buddhist Era 2500 Great International Council Pāḷi Tipiṭaka, published by the M.L. Maniratana Bunnag Dhamma Society Fund under the patronage of His Holiness Somdet Phra Ñāṇasaṃvara the Supreme Patriarch, in honour of Their Majesties the King and Queen of Thailand, to be presented as a Gift of Dhamma worldwide, will serve as a bearer of the Buddha's teachings that travels great distances. This messenger has the mission to deliver the Teacher's words, which are beautiful at the beginning, beautiful in the middle and beautiful at the end, as uttered by the Buddha when He directed the first group of disciples to proclaim His message for the benefit of all mankind.

---

คำว่า “พระพุทธศาสนา” ว่าโดยทั่วไป มีความหมายกว้างมาก รวมตั้งแต่หลักธัมม์ พระสงฆ์ องค์กร สถาบัน กิจการ ไปจนถึงศาสนสถาน และศาสนวัตถุทุกอย่าง แต่ถ้าจะเจาะลงไปให้ถึงความหมายแท้ที่เป็นตัวจริง พระพุทธศาสนาก็มีความหมายตรงไปตรงมาตามคำแปลโดยพยัญชนะของคำว่า “พระพุทธศาสนา” นั้นเองว่า “คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า” นี้คือตัวแท้ตัวจริงของพระพุทธศาสนา สิ่งอื่นนอกจากนี้เป็นส่วนขยายออกหรืองอกขึ้นมาจากคำสอนของพระพุทธเจ้านั้น

เมื่อจับความหมายที่เป็นตัวแท้ได้แล้วก็จะมองเห็นว่า ความดำรงอยู่ของพระพุทธศาสนา หมายถึงความคงอยู่แห่งคำสอนของพระพุทธเจ้า หากคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเลือนลางหายไป แม้จะมีบุคคล กิจการ ศาสนสถาน และศาสนวัตถุใหญ่โตมโหฬารมากมายเท่าใด ก็ไม่อาจถือว่ามีพระพุทธศาสนา แต่ในทางตรงข้ามแม้ว่าสิ่งที่เป็นรูปธรรมภายนอกดังกล่าวจะสูญสลาย ถ้าคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้ายังดำรงอยู่ คนก็ยังรู้จักพระพุทธศาสนาได้ ด้วยเหตุนี้ การดำรงรักษาพระพุทธศาสนาที่แท้จริง จึงหมายถึงการดำรงรักษาคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า

พระธัมม์และพระวินัย : ที่ธำรงสถิตของพระศาสดา

พระพุทธศาสนาหรือคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้านั้น ก็คือพุทธพจน์ หรือคำตรัส หรือพระดำรัสของพระพุทธเจ้านั่นเอง ดังนั้นว่าโดยสาระ การดำรงรักษาพระพุทธศาสนา จึงหมายถึงการดำรงรักษาพระพุทธพจน์

อนึ่ง พระพุทธพจน์นั้น เป็นพระดำรัสที่พระพุทธเจ้าตรัสแสดงธัมม์ และบัญญัติวินัยไว้ ดังที่ปวงพุทธบริษัททราบดีว่า ธัมม์และวินัยที่อยู่ในพระพุทธพจน์นั้นคือองค์ พระศาสดาที่ตรัสสอนพระพุทธศาสนาแทนพระองค์ของพระพุทธเจ้า ตรงตามที่ พระพุทธองค์ตรัสไว้เองว่า




โดยนัยนี้ พระพุทธพจน์ จึงเป็นทั้งพระพุทธศาสนาคือคำตรัสสอนของ พระพุทธเจ้า และที่ธำรงสถิตพระศาสดาโดยทรงไว้และประกาศพระธัมม์วินัย แทนพระพุทธองค์

ในเมื่อการดำรงรักษาพระพุทธพจน์เป็นสาระของการดำรงรักษาพระพุทธศาสนาอย่างนี ้ จึงถือเป็นความจำเป็นและสำคัญสูงสุดในพระพุทธศาสนาที่จะดำรงรักษา พระพุทธพจน์ ดังนั้น ความพยายามรักษาพระพุทธพจน์จึงมีตลอดมาตั้งแต่พุทธกาล คือตั้งแต่สมัยที่พระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่

สังคายนา : การรักษาพระพุทธพจน์พระบรมศาสดา

วิธีรักษาพระพุทธพจน์ ก็คือการรวบรวมคำสั่งสอนที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสไว้แล้วจัดหมวดหมู่ให้กำหนดจด จำได้ง่าย และซักซ้อมทบทวนกันจนลงตัว แล้วสวดสาธยายพร้อมกันแสดงความยอมรับเป็นแบบแผนเพื่อทรงจำสืบต่อกันมา วิธีการนี้เรียกว่า “สังคายนา” ซึ่งแปลตามตัวอักษรว่า การสวดพร้อมกัน การสังคายนานี้ พระสารีบุตรอัครสาวก ได้ทำไว้เป็นแบบอย่างแต่ครั้งพุทธกาลในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้า และพร้อมหน้าพระภิกษุสงฆ์ พระสารีบุตรได้ รวบรวมพุทธพจน์มาแสดงโดยจัดลำดับตามจำนวนข้อธัมม์ ตั้งแต่ธัมม์หมวด 1 ถึงธัมม์หมวด 10 ดังปรากฏในสังคีติสูตร เมื่อพระสารีบุตรแสดงจบแล้ว พระพุทธเจ้าได้ประทานสาธุการ เป็นการรับรองพุทธพจน์ที่พระสารีบุตรได้รวบรวมมาแสดงนั้น

ปฐมมหาสังคายนาในปีพระพุทธศักราชที่ 1

ต่อมา แทบจะทันทีที่พระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว การสังคายนา ครั้งใหญ่อันสำคัญที่สุดก็ได้เกิดขึ้น คือเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานได้ 7 วัน พระมหากัสสปเถระได้ชักชวนพระมหาเถระทั้งหลายให้ประชุมทำสังคายนา เมื่อเห็นชอบร่วมกันแล้ว ก็ได้เตรียมการต่างๆ จนพร้อม และได้ประชุมสังคายนาครั้งแรกที่เมืองราชคฤห์เมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว เพียง 3 เดือน

วิธีรวบรวมพุทธพจน์ในการประชุมใหญ่ครั้งนี้ คือ พระอรหันตเถระที่ทันเฝ้า ทันฟังพระพุทธเจ้า 500 รูป มาประชุมกัน เมื่อตกลงคัดเลือกได้พระเถระที่ทรง พุทธพจน์แม่นยำเชี่ยวชาญแต่ละด้าน คือด้านวินัย ได้แก่พระอุบาลี และด้านธัมม์ ได้แก่พระอานนท์ แล้วก็ให้ท่านที่ทรงจำไว้แม่นยำมีความชำนาญนั้นนำพุทธพจน์มาสาธยายแสดงแก่ที ่ประชุม โดยประธานที่ประชุมคือพระมหากัสสปะวางแนวการนำเสนอด้วยการซักถามอย่างเป็นลำ ดับและเป็นหมวดหมู่ คือเป็นระบบ

พุทธพจน์พร้อมทั้งเรื่องราวเกี่ยวข้องแวดล้อมที่นำมาสาธยายนี้ ถ้าเป็นครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้าก็ทรงรับรองด้วยพระองค์เอง แต่ในการสังคายนาครั้งที่ 1 เมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็ต้องอาศัยที่ประชุมพระอรหันตเถระที่ทันเฝ้าทันฟัง พระพุทธเจ้า ซักซ้อมทวนทานกันว่าตรงตามที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนไว้ เมื่อยุติแล้ว ก็สวดพร้อมกันให้เป็นแบบแผนที่จะทรงจำกันต่อมา

การสังคายนา หรือสังคีติครั้งที่ 1 นี้ ย่อมเป็นสังคายนาครั้งสำคัญที่สุด เพราะพุทธพจน์ที่รวบรวมประมวลมาทรงจำเป็นแบบแผน หรือเป็นมาตรฐานไว้ครั้งนี้ มีเท่าใด ก็คือได้เท่านั้น ต่อจากนั้น ก็มีแต่จะต้องทรงจำรักษาพุทธพจน์ที่รวมได้ในสังคายนาครั้งที่ 1 นี้ไว้ให้ถูกต้องแม่นยำ บริสุทธิ์หมดจด และครบถ้วนที่สุด พูดสั้นๆ ว่าบริสุทธิ์บริบูรณ์ ด้วยเหตุนี้ ในเวลาหลังจากนี้ พระเถระผู้รักษาพุทธพจน์จึงเน้นวิธีการรักษาด้วยการสาธยาย และการมอบหมายหน้าที่ในการทรงจำแต่ละหมวดหมู่ เป็นต้น

โดยนัยดังกล่าว การสังคายนาที่มีความหมายเป็นการรวบรวมพุทธพจน์ แท้จริง ก็มีแต่ครั้งที่ 1 นี้ การสังคายนาครั้งต่อๆ มา ก็คือการที่พระเถระผู้ทรงจำรักษา พุทธพจน์ทั้งหลายมาประชุมกันซักซ้อมทวนทานพุทธพจน์ที่รักษาต่อกันมา ตั้งแต่สังคายนาครั้งที่ 1 นั้น ให้คงอยู่บริสุทธิ์บริบูรณ์ที่สุด คือ ครบถ้วนแม่นยำ และไม่มี แปลกปลอม

สังคายนา และ พระไตรปิฎกปาฬิ : หลักการสำคัญในพระพุทธศาสนาเถรวาท

พุทธพจน์และเรื่องเกี่ยวข้องที่รักษาโดยทรงจำกันมานั้น ได้จัดวางระบบเป็นหมวดหมู่และมีลำดับที่ลงตัวในรูปที่เรียกว่าพระไตรปิฎก คือ เป็นพระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก และพระอภิธัมมปิฎก

เนื่องจากต่อมามีภาระเพิ่มขึ้นในด้านป้องกันคำสอนและการประพฤติปฏิบัติ แปลกปลอม การทรงจำรักษาพุทธพจน์จึงเน้นเพิ่มขึ้นในแง่การนำพุทธพจน์ที่ ทรงจำรักษาไว้นั้นมาเป็นมาตรฐานตรวจสอบคำสอนและการปฏิบัติทั้งหลาย เป็นเหตุให้คำว่าสังคายนามีนัยขยายหรืองอกออกไป คือ ความหมายว่าเป็นการชำระสะสางคำสอนและการปฏิบัติที่แปลกปลอม

ยิ่งกว่านั้น ในกาลนานต่อมา คนบางส่วนยึดเอาความหมายงอกนี้ เป็น ความหมายหลักของการสังคายนา จนถึงกับลืมความหมายที่แท้ของการสังคายนา ไปเลยก็มี จนกระทั่งถึงสมัยปัจจุบันนี้ บางทีบางคนไปไกลมากถึงกับเข้าใจผิดว่า ผู้ประชุมสังคายนามาช่วยกันตรวจสอบคำสอนในพระไตรปิฎกว่ามีทัศนะหรือความคิดเ ห็นที่ผิดหรือถูก ซึ่งเท่ากับมาวินิจฉัยว่าพระพุทธเจ้าสอนไว้ผิดหรือถูก ที่นั่นที่นี่ แล้วจะมาปรับแก้กัน แทนที่จะรู้เข้าใจความหมายที่แท้ของการสังคายนาว่ามาตรวจสอบรักษาถ้อยคำข้อค วามให้คงอยู่เรียบร้อยแม่นยำสมบูรณ์ ฉะนั้นจึงจำเป็นว่าในยุคปัจจุบันนี้ จะต้องย้ำกันให้เข้าใจความหมายที่แท้ของ “สังคายนา” ให้ถูกต้อง ให้แยกได้ว่าความหมายใดเป็นความหมายที่แท้ ความหมายใดเป็นนัยที่งอกออกมา

การสังคายนา หรือสังคีติ ในความหมายแท้ที่เป็นการประชุมกัน ซักซ้อมทบทวนรักษาพุทธพจน์เท่าที่มีมาถึงเราไว้ให้ครบถ้วนแม่นยำบริสุทธิ์บริ ิบูรณ์ที่สุดนี้ มีความ เป็นมาแยกได้เป็น 2 ช่วง คือ ช่วงแรกท่องทวนด้วยปากเปล่า เรียกว่า มุขปาฐะ และช่วงหลัง จารึกเป็นลายลักษณ์อักษร เรียกว่า โปตถกาโรปนะ

มุขปาฐะ : ยุคต้น พ.ศ. 460

ช่วงต้น หรือยุคแรก นับแต่พุทธกาลตลอดมาประมาณ 460 ปี พระเถระผู้รักษาพระศาสนาทรงจำพุทธพจน์กันมาด้วยปากเปล่า เรียกว่า มุขปาฐะ แปลง่ายๆ ว่า “ปากบอก” คือ เรียน-ท่อง-บอกต่อด้วยปาก ซึ่งเป็นการรักษาไว้กับตัวคน ในยุคนี้มีข้อดีคือ เนื่องจากพระสงฆ์รู้ตระหนักถึงความสำคัญสูงสุดของการรักษาพุทธพจน์ จึงทำให้มีความไม่ประมาท โดยระมัดระวังอย่างยิ่งที่จะให้มีการจำพุทธพจน์ไว้อย่างบริสุทธิ์บริบูรณ์ ถือว่าการรักษาพุทธพจน์นี้เป็นกิจสำคัญสูงสุดของการรักษาพระพุทธศาสนา

การรักษาโดยมุขปาฐะ หรือมุขบาฐนี้ ใช้วิธีสาธยาย ซึ่งแยกได้เป็น 4 ระดับ คือ

1. เป็นความรับผิดชอบของสงฆ์หมู่ใหญ่สืบกันมาตามสายอาจารย์ ที่เรียกว่า อาจริยปรัมปรา (เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เถรวงส์) โดยพระเถระที่เป็นต้นสาย ตั้งแต่สังคายนาครั้งแรกนั้น เช่น พระอุบาลีเถระ ผู้เชี่ยวชาญด้านพระวินัย ก็มีศิษย์สืบสาย และมอบความรับผิดชอบในการรักษาสั่งสอนอธิบายสืบทอดกันมา
2. เป็นกิจกรรมหลักในวิถีชีวิตของพระสงฆ์ ซึ่งจะต้องเล่าเรียนปริยัติ เพื่อเป็นฐานของการปฏิบัติที่ถูกต้อง อันจะนำไปสู่ปฏิเวธและการเล่าเรียนนั้น จะให้ชำนาญส่วนใด ก็เป็นไปตามอัธยาศัย ดังนั้นจึงเกิดมีคณะพระสงฆ์ที่ คล่องแคล่วเชี่ยวชาญพุทธพจน์ในพระไตรปิฎกต่างหมวดต่างส่วนกันออกไป เช่น มีพระสงฆ์กลุ่มที่คล่องแคล่วเชี่ยวชาญในทีฆนิกายพร้อมทั้งคำอธิบาย คืออรรถกถาของทีฆนิกายนั้น เรียกว่า “ทีฆภาณกะ” แม้ มัชฌิมภาณกะ สังยุตตภาณกะ อังคุตตรภาณกะ และขุททกภาณกะ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน
3. เป็นกิจวัตรของพระภิกษุทั้งหลายแต่ละวัดแต่ละหมู่ที่จะมาประชุมกัน และ กระทำคณสาธยาย คือสวดพุทธพจน์พร้อมๆ กัน (การปฏิบัติอย่างนี้ อาจจะเป็นที่มาของกิจวัตรในการทำวัตรสวดมนต์เช้า-เย็น หรือเช้า-ค่ำ อย่างที่รู้จักกันในปัจจุบัน)
4. เป็นกิจวัตร หรือข้อปฏิบัติในชีวิตประจำวันของพระภิกษุแต่ละรูป ดังปรากฏในอรรถกถาเป็นต้นว่า พระภิกษุเมื่อว่างจากกิจอื่น เช่น เมื่ออยู่ผู้เดียวก็นั่งสาธยายพุทธพจน์ เท่ากับว่าการสาธยายพุทธพจน์นี้ เป็นส่วนหนึ่งแห่งการปฏิบัติธัมม์ของท่าน

สังคายนา และ ไตรสิกขา : พระสงฆ์และการศึกษาพระไตรปิฎก

เนื่องจากพระภิกษุทั้งหลายอยู่กันเป็นชุมชนที่เรียกว่าสังฆะ และมีวินัยกำกับให้ดำเนินชีวิตในวิถีแห่งไตรสิกขา อีกทั้งทุกท่านรู้ตระหนักถึงความสำคัญของ พระพุทธพจน์ที่บรรจุอยู่ในพระไตรปิฎกว่า เป็นตัวแท้ของพระพุทธศาสนาที่จะต้องรักษาไว้ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ กิจกรรมในการสาธยายเพื่อความมุ่งหมายในการรักษา พุทธพจน์นั้นก็ดี บรรยากาศแห่งการเล่าเรียน ถ่ายทอดและหาความรู้ความเข้าใจก็ดี การปรึกษาสอบถามเพื่อความชัดเจนในการนำไปปฏิบัติก็ดี ทำให้เกิดมีการรักษาด้วยการทบทวนตรวจสอบกันอยู่เป็นประจำอย่างเป็นปกติตลอดเ วลา ความมั่นใจในความบริสุทธิ์บริบูรณ์นี้ได้รับการย้ำสำทับ เมื่อปรากฏว่า พุทธพจน์เรื่องเดียวกันที่อยู่ในที่ต่างหมวดต่างตอนซ้ำกัน 4-5 แห่ง ในความรับผิดชอบของคณะผู้ชำนาญต่างกลุ่ม โดยทั่วไปยังคงมีถ้อยคำข้อความเหมือนกัน เป็นอย่างเดียวกัน ยืนยันกันเอง แสดงถึงความแม่นยำในการทรงจำและทวนทาน อีกทั้งพระภิกษุ แม้เพียงแต่ละรูปก็สามารถทรงจำพุทธพจน์ไว้ได้มากมาย ดังมีตัวอย่างชัดเจนในปัจจุบัน ที่ประเทศเมียนม่าร์ มีพระภิกษุหลายรูปที่ได้รับสถาปนาเป็นติปิฏกธร ซึ่งแต่ละรูปสามารถทรงจำสาธยายพระไตรปิฎกปาฬิได้ครบถ้วนบริบูรณ์ นับตามจำนวนหน้าพิมพ์แบบปัจจุบันฉบับของไทยกว่า 22,000 หน้า

โปตถกาโรปนะ : ยุคที่สอง, หลัง พ.ศ. 460

ช่วงที่ 2 คือ ระยะที่รักษาพุทธพจน์และเรื่องเกี่ยวข้องในพระไตรปิฎกทั้งหมดไว้เป็นลายลักษ ณ์อักษร หรือการรักษาไว้กับวัตถุภายนอก เริ่มเมื่อประมาณ พ.ศ. 460 ที่มีการสังคายนาครั้งที่ 4 ณ อาโลกเลณสถาน ในลังกาทวีป

สังคายนาครั้งที่ 4 นี้ เกิดจากเหตุผลที่ปรารภว่า เมื่อเหตุการณ์บ้านเมืองสภาพแวดล้อมผันแปรไป เกิดมีภัยที่กระทบต่อการทำหน้าที่สืบต่อทรงจำพุทธพจน์ และคน ต่อไปภายหน้าจะเสื่อมถอยสติ สมาธิ ปัญญา เช่นมีศรัทธาและฉันทะอ่อนลงไป จะไม่สามารถรักษาพุทธพจน์ไว้ด้วยมุขปาฐะ จึงตกลงกันจารึกพระไตรปิฎกลงในใบลาน

ในแง่หนึ่ง การจารึกเป็นลายลักษณ์อักษรนี้ ดูเหมือนจะมีความแน่นอนและ มั่นคงถาวร คือจะคงอยู่อย่างนั้นๆ จนกว่าวัสดุจะผุสลาย หรือสูญหาย หรือถูกทำลายไป แต่วิธีรักษาแบบนี้มีจุดอ่อนที่ทำให้บุคคลเกิดความประมาท ด้วยวางใจว่ามี พระไตรปิฎกอยู่ในใบลานหรือเล่มหนังสือแล้ว ความเอาใจใส่ที่จะสาธยายทวนทาน หรือแม้แต่เล่าเรียน ก็ย่อหย่อนลงไป หรือถึงกับกลายเป็นความละเลย

อีกประการหนึ่ง การจารึกในสมัยโบราณ ต้องอาศัยการคัดลอกโดยบุคคล ซึ่งเมื่อมีการคัดลอกแต่ละครั้ง จะต้องมีการพลั้งเผลอผิดพลาดตกหล่น ทำให้ตัวอักษร เสียหายเป็นตัวๆ หรือแม้แต่หายไปเป็นบรรทัด ยิ่งบางทีผู้มีหน้าที่รักษา ไม่ถนัดในงานจารเอง ต้องให้ช่างเป็นต้นมาจารให้ บางทีผู้จารไม่รู้ไม่ชำนาญภาษาปาฬิและพุทธพจน์ หรือแม้กระทั่งไม่รู้ไม่เข้าใจเลย ก็ยิ่งเสี่ยงต่อความผิดพลาด อย่างที่ในสังคมไทยโบราณรู้กันดีในเรื่องการคัดลอกตำรายา ดังคำที่พูดกันมาว่า “ลอกสามทีกินตาย”

ด้วยเหตุนี้ การรักษาพระไตรปิฎกในยุคฝากไว้กับวัตถุนอกตัวบุคคลนี้ จึงต้องใช้วิธีทำฉบับใหญ่ของส่วนรวมที่จารึกและทบทวนตรวจทานกันอย่างดีแล้ว รักษาไว้ที่ ศูนย์กลางแห่งหนึ่งเป็นหลักของหมู่คณะ ของสงฆ์ทั้งหมด หรือของประเทศชาติ

ประจวบว่า ในยุคที่รักษาพุทธพจน์เป็นลายลักษณ์อักษรนี้ พระพุทธศาสนาได้เจริญแพร่หลายไปเป็นศาสนาแห่งชาติของหลายประเทศแล้ว แต่ละประเทศจึงมีการสร้างพระไตรปิฎกฉบับที่เป็นหลักของประเทศของตนๆไว้ และดูแลสืบทอดกันมาให้ มั่นใจว่า ยังคงอยู่บริสุทธิ์บริบูรณ์ ดังเช่นในประเทศไทย ที่มีการสังคายนาในสมัย พระเจ้าติโลกราชแห่งอาณาจักรล้านนา และการสังคายนาในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์ เป็นต้น

แม้ว่ากาลเวลาจะผ่านล่วงไปเกินพันปี เมื่อนำพระไตรปิฎกที่ประเทศพุทธศาสนาแต่ละประเทศรักษาไว้มาเทียบกัน ก็พูดได้โดยรวมว่า เหมือนกันลงกัน แม้จะมีตัวอักษรที่ผิดแผกแตกต่างกันบ้าง เมื่อเทียบโดยปริมาณทั้งหมดแล้ว ก็นับว่าเล็กน้อยยิ่ง แสดงถึงความถูกต้องแม่นยำในการรักษาที่ทำกันมาด้วยความตั้งใจและตระหนักถึงค วามสำคัญอย่างแท้จริง

ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม แก่นแท้หรือสาระสุดท้ายของงานนี้ก็คือ การดำรงรักษาพระพุทธพจน์ที่สืบทอดมาถึงเราในรูปของพระไตรปิฎกภาษาหาฬิไว้ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ที่สุด คงเดิมตามที่มีการรวบรวมพุทธพจน์ครั้งแรกในการสังคายนาครั้งที่ 1 ให้ผู้อ่านเข้าถึงคำสอนเดิมของพระพุทธเจ้าโดยตรง โดยไม่มีมติของบุคคลอื่นใดมากีดกั้น แม้แต่ความคิดเห็นของพระธรรมสังคาหกาจารย์ ซึ่งหากจะมี ท่านก็ได้บอกแจ้งหมายแยกไว้ เป็นการเปิดโล่งต่อการใช้ปัญญาของผู้ศึกษาอย่างเต็มที่

ดังได้กล่าวแล้วว่า ตราบใดที่พระไตรปิฎกปาฬิยังดำรงอยู่ พระพุทธศาสนาก็ยังดำรงอยู่ และเป็นพระพุทธศาสนาตัวแท้ตัวจริงดั้งเดิม ดังนั้น ตราบใดที่พระไตรปิฎกปาฬิยังคงอยู่ คนทั้งหลายก็ยังมีโอกาสรู้จักและได้ประโยชน์แท้ที่ควรจะได้จากพระพุทธศาสนา

ฉัฏฐสังคีติ : พระไตรปิฎกปาฬิ ฉบับสังคายนานานาชาติ อักษรพม่า, พ.ศ. 2500

เมื่อการติดต่อสื่อสารคมนาคมในโลกสะดวกมากขึ้นแล้ว ครั้นถึงช่วงระยะครบ 25 ศตวรรษแห่งพระพุทธศาสนา และประเทศพุทธศาสนาต่างก็จัดงานสมโภชเป็นการใหญ่ในประเทศของตน ก็ได้มีการสังคายนาระหว่างชาติขึ้นเป็นครั้งแรก ที่ประเทศ เมียนมาร์ เมื่อ พ.ศ. 2496-2499 ที่พระสงฆ์และนักปราชญ์จากประเทศพุทธศาสนาเถรวาททุกประเทศ และประเทศที่มีการศึกษาพระพุทธศาสนาได้มาประชุมทวนทานพระไตรปิฎกปาฬิของพม่า ที่เตรียมไว้ พร้อมทั้งพระไตรปิฎกฉบับอักษรต่างๆของนานาประเทศ เรียกว่า “ฉัฏฐสังคีติ” อันเป็นที่ยอมรับทั่วไปในประเทศพุทธศาสนาทั้งหลาย อย่างไรก็ดี หลังจากฉัฏฐสังคีติเสร็จสิ้นแล้วไม่นาน ได้เกิดความเปลี่ยนแปลงและความผันผวนทางการเมืองในประเทศเมียนมาร์ ซึ่งเข้าใจว่าคงจะเป็นเหตุให้การดูแลรักษาและจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับฉัฏฐสัง คีติ ไม่ดำเนินมาอย่างราบรื่น จนเกิดมีความเข้าใจสับสนขึ้นระหว่างพระไตรปิฎกฉบับเดิมของพม่าที่ใช้เป็นต้น ร่างสำหรับพิจารณาในการสังคายนา กับฉบับที่เป็นผลงานของการสังคายนา

มหาสังคีติ : พระไตรปิฎกปาฬิ ฉบับสากล อักษรโรมัน, พ.ศ. 2545

บัดนี้ กองทุนสนทนาธัมม์นำสุขฯ ในพระสังฆราชูปถัมภ์ฯ ได้นำพระไตรปิฎกฉบับฉัฏฐสังคีติที่สอบทานโดยสงฆ์เถรวาทนานาชาตินี้ มาจัดพิมพ์ด้วยอักษรโรมันที่เป็นสากลแก่ผู้อ่านในนานาประเทศ

จากการดำเนินการด้วยความเพียรพยายามอย่างตั้งใจจริง และโดยกระบวนวิธีที่รอบคอบรัดกุม จึงมีรายงานของคณะผู้ทำงานว่า ได้พบพระไตรปิฎกฉบับฉัฏฐสังคีติที่พิมพ์ต่างวาระและสามารถกำหนดแยกได้ระหว่า งฉบับต้นร่างกับฉบับที่พิมพ์จากผลงานอันได้ทวนทานแล้ว ตลอดจนรู้เข้าใจฉบับที่พิมพ์ครั้งต่อๆ มาได้ตามเป็นจริง ทำให้ได้ต้นฉบับที่มั่นใจที่สุด กับทั้งยังได้สอบทานกับพระไตรปิฎกฉบับอักษรต่างๆ ของหลายประเทศซ้ำอีกครั้งหนึ่งด้วย เหมือนกับทำให้จุดหมายของฉัฏฐสังคีติบรรลุผลสมบูรณ์

นอกจากนี้ คณะผู้ทำงานได้นำความเจริญด้านอิเล็กทรอนิกส์ของยุคปัจจุบันที่ ล่าสุดมาใช้ประโยชน์ด้วย ทำให้จัดวางระบบการค้นคว้าอ้างอิง ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และได้ฐานข้อมูลที่พร้อมอย่างยิ่งสำหรับงานอย่างอื่น เกี่ยวกับการศึกษาค้นคว้า พระไตรปิฎกที่อาจจะจัดทำต่อไป เช่น การนำข้อมูลลงใน CD-ROM โดยมีโปรแกรมค้นให้สะดวก เป็นต้น

พระไตรปิฎกในโลกปัจุบัน

แม้ว่าอารยธรรมมนุษย์จะเจริญก้าวหน้ามามากมาย ผ่านเวลาหลายพันปี จนถึงบัดนี้ที่เรียกกันว่า ยุคโลกาภิวัตน์ แต่มนุษย์ก็ยังไม่พ้นหรือห่างไกลออกไปเลยจากปัญหาความทุกข์และการเบียดเบียน บีบคั้น ตลอดจนสงคราม มนุษย์หวังจากระบบจริยธรรมของลัทธิศาสนาต่างๆ ที่จะมาช่วยแก้ไขปัญหาเหล่านี้ แต่ลัทธิศาสนาโดยทั่วไปจะมอบให้เพียงบทบัญญัติ หรือคำสั่งบังคับต่างๆ ที่มนุษย์ต้องปฏิบัติตามด้วยศรัทธา ให้มนุษย์พ้นจากปัญหาในตัวและปัญหาระหว่างมนุษย์ด้วยกันเองไปขึ้นต่อการลงโทษและการให้รางวัลจากอำนาจที่เชื่อว่าอยู่เหนือธรรมชาติ ในเรื่องนี้ พระพุทธศาสนาตามพุทธพจน์ในพระไตรปิฎกปาฬิ มีลักษณะพิเศษที่สอนระบบจริยธรรมแห่งการพัฒนาตัวของมนุษย์เองให้หลุดพ้นจากป ัญหาทั้งหลาย สู่ความเป็นอิสระที่แท้จริงโดยไม่ต้องไปขึ้นต่ออำนาจบงการจากภายนอก

มนุษย์ยุคปัจจุบัน ได้เจริญมาถึงขั้นตอนหนึ่งที่ถือได้ว่า เป็นจุดสูงสุดแห่งอารยธรรม และ ณ จุดนี้ อารยธรรมก็ได้นำปัญหาที่เป็นความทุกข์ครบทุกด้าน มามอบให้แก่มนุษย์ กล่าวคือ ปัญหาชีวิต ปัญหาสังคม ที่มาบรรจบถึงความครบถ้วนด้วยปัญหาสิ่งแวดล้อม

เป็นที่ชัดเจนว่า อารยธรรมที่เจริญมาสูงสุดอย่างนี้ สามารถมอบปัญหาที่เป็นความทุกข์ให้แก่มนุษย์ได้อย่างครบถ้วน แต่ไม่สามารถนำมนุษย์ให้หลุดพ้นจากทุกข์แห่งปัญหาเหล่านั้นได้

มนุษย์จำนวนมากขึ้นๆ ได้เริ่มมองเห็นว่า พระพุทธศาสนาในพระไตรปิฎกเป็นคำตอบสำหรับปัญหาแห่งความทุกข์ทั้งหมดนี้ของมว ลมนุษย์ วงในที่สุดคือปัญหาชีวิต และปัญหาชีวิตที่ลึกซึ้งที่สุดคือ ปัญหาความทุกข์ ในจิตใจของมนุษย์ แม้แต่อย่างหยาบที่สุด คือความเครียด ก็เป็นปัญหาหนักยิ่งของมนุษย์ยุคปัจจุบัน พระพุทธศาสนาเป็นคำสอนที่เรียกได้ว่าชำนาญพิเศษในการกำจัดปัญหาชีวิตขั้นสุด ท้าย คือความทุกข์ในใจนี้ ถึงขั้นที่เข้าถึงความจริงของธรรมชาติด้วยปัญญา และกำจัดเชื้อแห่งความทุกข์ในใจให้หมดสิ้นไป ทำให้จิตใจเป็นอิสระโล่งโปร่งผ่องใส โดยไม่มีทุกข์เกิดขึ้นอีกเลย

พระไตรปิฎก : แหล่งสำคัญของปัญญาและสันติสุขโลก

จากตัวเองออกมาข้างนอกในวงกว้างออกไป คือ ปัญหาสังคม อันเป็นความทุกข์ที่เกิดจากความสัมพันธ์ที่ผิด ซึ่งกลายเป็นความรุนแรงเบียดเบียนกันระหว่างมนุษย์ ในการแก้ปัญหาระดับนี้ พระพุทธศาสนาก็ปรากฏเด่นตลอดมาในฐานะเป็นศาสนา ที่เผยแพร่โดยไม่ต้องใช้คมดาบ ไม่เคยมีสงครามศาสนา และไม่มีหลักการใดๆ ที่จะนำไปใช้เป็นข้ออ้างในการรุกรานหรือทำสงครามได้เลย พระพุทธศาสนามีประวัติแห่งความสงบอย่างแท้จริง สอนเมตตาที่เป็นสากล จนนักปราชญ์ยอมรับกันว่า พระพุทธศาสนาเป็นขบวนการสันตินิยมที่แท้แรกสุดของโลก พระไตรปิฎกจึงเป็นแหล่งสำคัญที่สุดที่มนุษย์ผู้ปรารถนาสันติ สามารถเรียนรู้หลักการและวิธีการในการดำรงรักษาสันติภาพให้แก่โลกมนุษย์

วงนอกสุดที่ล้อมรอบตัวมนุษย์และสังคม ก็คือสิ่งแวดล้อมทั้งหลาย โดยเฉพาะระบบนิเวศ ซึ่งเวลานี้ได้เกิดปัญหาร้ายแรงที่สุด ซึ่งคุกคามต่อความอยู่รอด ของมนุษยชาติ

ปัญหาสิ่งแวดล้อมนี้ เป็นที่ยอมรับกันแล้วว่า เกิดจากแนวคิดผิดพลาดที่เป็นฐานของอารยธรรมปัจจุบัน คือ ความคิดความเชื่อที่มองเห็นมนุษย์แยกต่างหากจากธรรมชาติ แล้วให้มนุษย์มีทัศนคติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมชาติ มุ่งจะเอาชนะและมีอำนาจที่จะจัดการกับธรรมชาติ เพื่อสนองความต้องการผลประโยชน์ของมนุษย์ การที่จะแก้ปัญหานี้ได้ มนุษย์ต้องการแนวคิดใหม่มาเป็นฐาน

ในเรื่องนี้ พระพุทธศาสนาสอนทางสายกลางที่ให้รู้ตามเป็นจริงว่า ธรรมชาติเป็นระบบแห่งความสัมพันธ์ของสิ่งทั้งปวง รวมทั้งมนุษย์ด้วย ซึ่งล้วนเป็นองค์ประกอบที่อิงอาศัยเป็นเหตุปัจจัยแก่กัน

มนุษย์เป็นองค์ประกอบพิเศษในระบบความสัมพันธ์นั้น โดยเป็นส่วนที่เรียนรู้ฝึกหัดพัฒนาได้ เมื่อมนุษย์นั้นได้พัฒนาตน ให้มีคุณสมบัติดีงาม ทั้งในด้านพฤติกรรมที่จะเป็นไปในทางเกื้อกูลกัน ในด้านจิตใจให้มีเจตจำนงในทางสร้างสรรค์ และในด้านปัญญาให้เข้าใจถูกต้องถึงระบบความสัมพันธ์ที่อิงอาศัยกันว่าจะต้อง ให้ระบบสัมพันธ์นั้นดำเนินไปด้วยดีได้อย่างไร

เมื่อมนุษย์ได้พัฒนามีคุณภาพดีแล้ว ก็จะรู้จักดำเนินชีวิต และจัดดำเนินการ ทั้งหลายที่จะเกื้อหนุนให้ระบบความสัมพันธ์แห่งธรรมชาติทั้งปวงนั้นเป็นไปใน ทางที่สมานเกื้อกูลกันยิ่งขึ้น เป็นทางนำมนุษย์ให้เข้าถึงโลกที่เป็นสุข ไร้การเบียดเบียน

พูดสั้นๆ ว่า พระพุทธศาสนามอบฐานความคิดอย่างใหม่ ที่เปลี่ยนแนวทางการพัฒนามนุษย์ จากการเป็นคู่ปรปักษ์ที่จะชิงชัยกับธรรมชาติ มาสู่ความเป็นองค์ประกอบที่เกื้อกูลต่อระบบแห่งการอยู่ร่วมกันของธรรมชาตินั ้น

เมื่อมองเห็นประโยชน์ของพระพุทธศาสนาในการที่จะแก้ปัญหาข้อใหญ่ที่สุดนี้ พระไตรปิฎกก็จะเป็นแหล่งอันอุดมสมบูรณ์ของการศึกษาค้นคว้าเพื่อจุดหมายดังกล ่าว

พระไตรปิฎก : พระธัมมทานจากประเทศไทย

หวังว่า พระไตรปิฎกเฉลิมพระเกียรติอักษรโรมัน ฉบับมหาสังคายนาสากล นานาชาติ พ.ศ. 2500 พิมพ์อักษรโรมัน พ.ศ. 2545 ที่กองทุนสนทนาธัมม์นำสุข ท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค ในพระสังฆราชูปถัมภ์ฯ ดำเนินการพิมพ์เผยแพร่ไปทั่วโลกนี้ จะเป็นสื่อที่เสมือนพระธัมมทูตผู้จาริกไปกว้างไกล โดยทำหน้าที่แสดงธัมม์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง และงามตราบสุดท้าย ตามพระพุทธโอวาทที่ทรงส่งพระสาวกรุ่นแรกไปประกาศพระศาสนา เพื่อให้สัมฤทธิ์จุดหมายแห่งการแผ่ขยายประโยชน์สุขแก่พหูชน คือ ประชาชาวโลกทั้งมวล สืบไป.